บทความ เกริกเกียรติพระมหากษัตริย์ไทย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระที่นั่งอัมพรสถาน .....

ในปลายรัชสมัย สมเด็จพระปิยมหาราช ทรงมีพระพลานามัยที่ไม่ค่อยแข็งแรง เนื่องจากทรงกรำพระราชกิจอย่างหนัก ทำให้พระอาการทรุดลงอย่างรวดเร็ว ในช่วงเวลานั้น พระองค์มักประทับประจำอยู่ ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน ในบริเวณพระราชวังสวนดุสิต

พระองค์เริ่มมีพระอาการประชวร ที่พระนาภี แม้ว่าจะได้รับการเยียวยา จากหมอฝรั่ง แต่พระอาการก็ไม่ทุเลาลง และ ในวันที่ ๑๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๕๓ พระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ทรงรับสั่งให้มหาดเล็กไปเชิญพระบรมวงศานุวงศ์และขุนนางผู้ใหญ่เข้าเฝ้า ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน ชั้น ๓ และ แล้ววันที่ ๒๓ ตุลาคม เวลาเที่ยงคืน ๔๕ นาที พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จสวรรคต ณ พระตำหนัก อันทรงโปรดปรานมากที่สุดที่นั่นเอง

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ .....

เมื่อทรงพระเจริญพระชัญษาพอสมควรแก่การศึกษาแล้ว สมเด็จเจ้าฟ้าชายจุฬาลงกรณ์ฯ ได้ทรงเริ่มการศึกษาในสำนักพระเจ้าวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าบุตรี โดยทรงศึกษาด้านวิชาการและโบราณราชประเพณีต่างๆ นอกจากนี้ยังทรงเรียนภาษาอังกฤษกับแหม่มแอนนา เลียวโนเว็นส์ ครูสตรีชาวอังกฤษที่สมเด็จพระราชบิดาจ้างเข้ามาสอนในพระบรมมหาราชวัง เป็นเวลานานถึง ๕ ปี ทำให้ทรงมีความรู้ด้านภาษาอังกฤษเป็นอย่างดี 

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ พระองค์ทรงตระหนักดีว่าเมื่อพระราชโอรสของพระองค์เจริญพระชนมายุขึ้นหลายพระองค์ คงจะได้เข้ารับราชการในตำแน่งที่สำคัญๆ ดังนั้น จึงมีพระราชประสงค์ที่จะให้พระโอรสเหล่านั้น ได้ทรงรับการศึกษาตามแบบแผนใหม่ พระองค์ทรงเล็งเห็นความจำเป็นที่ว่าพระราชโอรส จะต้องทรงศึกษาภาษาอังกฤษตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ ด้วยเหตุนั้น เมื่อภรรยาของหมอสอนศาสนาบางคนอาสาที่จะสอนถวายเจ้านายเหล่านั้น พระองค์ก็ทรงยินดีรับ แต่ในที่สุดก็ตัดสินพระราชหฤทัยที่จะจ้างครูชาวอังกฤษเป็นพิเศษ สำหรับสอนภาษาอังกฤษแก่ พระราชโอรสธิดา 

ดังนั้น ในปี พ.ศ. ๒๔๐๕ ..... 
จึงทรงจ้างนางแอนนา ลิโอโนเวนส์ (Mrs. Anna Leonowens) เข้ามา

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ .....

ในปี พุทธศักราช ๒๕๐๙ สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ทรงผนวชเป็นสามเณรตามราชประเพณี และเมื่อทรงลาสิกขาบทแล้วได้เสด็จฯ ออกไปประทับอยู่ฝ่ายหน้า และได้ทรงศึกษาภาษาอังกฤษต่อกับมิชชั่นนารีชาวอเมริกันชื่อ นายชันเดอร์ (Chandler) และพร้อมกันนั้น ก็ทรงได้รับการอบรมศึกษาสรรพวิชาทั้งปวงจากบรรดาข้าราชการชั้นผู้ใหญ ่และจากสมเด็จพระราชบิดาของพระองค์เอง โดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ติดตามใกล้ชิดในเวลาที่ทรงออกว่าราชการ 

นอกจากนี้ ในเวลาที่พระราชบิดาทรงมีพระราชวินิจฉัยในข้อราชการก็มักมีคำสั่งให้สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ฯ เข้าเฝ้าเพื่อรับฟังพระบรมราโชวาทและพระบรมราชาธิบายในข้อราชการ รวมไปถึงราชประเพณีต่างๆ ด้วย ทั้งนี้เพื่อเป็นการเตรียมพระองค์พระราชโอรสให้พร้อมที่จะปกครองบ้านเมืองต่อไปในภายหน้า 

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ .....

เมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตแล้ว บรรดาพระบรมวงศานุวงศ์ และเหล่าข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ ได้กราบบังคมทูลเชิญสมเด็จเจ้าฟ้าชายจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิจประชานารถเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติสืบต่อจาก สมเด็จพระราชบิดา เมื่อวันที่ ๑ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๑๑ 

ทรงพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า ..... 
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามงกุฏ บุรุษรัตนราชรวิวงศ์ วรุฒมพงษ์บรพัตร วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันต บรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโดสุชาตสังสุทธเคราะหณี จักรีบรมนาถ อดิศวรราชรามวรังกูร สุภาธิการรังสฤษดิ์ ธัญลักษณวิจิตโสภาคยสรรพางค์มหาชโนตมางคประนตบาทบงกชยุคล ประสิทธิสรรพศุภ ผลอุดมบรมสุขุมมาลย์ ทิพยเทพาวตารไพศาลเกียรติคุณอดุลยวิเศษ สรพรรพเทเวศรานุรักษ์ วิสิษฐศักดิ์สมญาพินิตประชานาถ เปรมกระมล ขัติยราชประยูรมูลมุขราชดิลก มหาปริวาร นายกอนันต์มหันตวรฤทธิเดช สรรวิเศษสิรินทร อเนกชนนิกรสโมสรสมมติ ประสิทธิ์วรยศ มโหดมบรมราชสมบัติ นพปดลเศวตฉัตราดิฉัตร สิริรัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเษกกาภิสิต สรรพทศทิศวิชิตไชย สกลมไหสวริยมหาสวามินทร์ มเหศวรมหินทรามหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติ อาชาวศรัย พุทธาธิไตยรัตนสรณารักษ์ อดุลยศักดิ์อรรคนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตลหฤทัยอโนปมัยบุญการสกลไพศาล มหารัษฎาธิบดินทร์ ปรมินทรธรรมิกหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 

และเนื่องจากขณะที่เสด็จขึ้นครองราชย์นั้นทรงมีพระชนมายุได้เพียง ๑๕ พรรษา ที่ประชุมจึงเห็นควรให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ หรือ ช่วง บุนนาค เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ไปก่อนจนกว่าจะทรงบรรลุนิติภาวะ โดยตลอดช่วงระยะเวลาที่มีผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์นั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงได้รับการฝึกฝนในการเป็นพระมหากษัตริย์ตามโบราณราชประเพณีพร้อมกันกับการศึกษาวิทยาการสมัยใหม่ควบคู่กันไป เพื่อที่จะทรงเป็นพระมหากษัตริย์ที่สมบูรณ์พร้อมต่อไป 

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ 

เมื่อ ... พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระชนมายุครบ ๒๐ พรรษาและทรงบรรลุพระราชนิติภาวะแล้ว ได้เสด็จออกผนวชเป็นพระภิกษุเป็นเวลา ๑๕ วัน ซึ่งเมื่อทรงลาสิกขาบทแล้วจึงได้โปรดเกล้าฯ ให้จัดการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกขึ้นเป็นครั้ง ๒ ในปีพุทธศักราช ๒๔๑๖ และนับตั้งแต่นั้นมา จึงทรงมีพระราชอำนาจสิทธิขาดในการปกครอง และบริหารราชการแผ่นดินได้อย่างเต็มที่ด้วยพระองค์เองสืบต่อไป

พระราชาเป็นประมุขของประชาชน ... พระมหากษัตริย์ของไทย ทรงเป็นทุกสิ่งอย่าง ที่ทำให้ชาติไทยได้ดำรงคงมาจนถึงทุกวันนี้ ทรงเป็นจอมทัพไทย และทรงเป็นเอกอัครศาสนูปถัมภกของทุกศาสนาหลัก ที่พสกนิกรไทยนับถืออยู่ทุกหมู่เหล่า แต่เนื่องจากพระพุทธศาสนา เป็นศาสนาประจำชาติของไทยมาแต่โบราณกาลจนถึงปัจจุบันและต่อไปในอนาคต 

ดังนั้น ... พระมหากษัตริย์ไทย จึงทรงเป็นพุทธมามกะ ทรงปกครองประเทศด้วยหลักของทศพิธราชธรรม และจักรวรรดิวัตร อันเป็นคำสอนในพระพุทธศาสนา นำความเจริญ รุ่งเรือง และความผาสุก ร่มเย็น อันเป็นยอดปรารถนาของมนุษย์มาสู่ชนชาวไทยตลอดมาจนถึงปัจจุบัน 

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ..... 

ได้ทรงมีพระมเหสี และ เจ้าจอมรวม ๙๒ พระองค์ 
พระราชโอรส ๓๒ พระองค์ 
พระราชธิดา ๔๔ พระองค์ 
ประสูติจากพระมเหสี และ เจ้าจอมมารดา เพียง ๓๖ พระองค์ 
อีก ๕๖ พระองค์ ไม่มี พระราชโอรส ธิดา เลย 

สำหรับพระมเหสีที่สำคัญจะกล่าวถึงมีดังนี้ 

๑. สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตนพระบรมราชเทวี อัครมเหสีองค์แรก 
หรือ สมเด็จพระนางเรือล่ม อุบัติเหตุทางเรือที่เสด็จได้ล่มลง ทำให้ต้องสิ้นพระชนม์พร้อมกับพระธิดา ที่มีพระชนมายุเพียง ๒ พรรษาเท่านั้น ส่วนสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี ก็มีพรรชันษา ย่างเข้า ๒๑ พรรษา และ ก็กำลังทรงพระครรภ์ ๕ เดือน อยู่ด้วย อุบัติเหตุเกิดที่บางพูด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี เมื่อวันจันทร์ที่ ๓๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๓ 

๒. สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนาพระบรมราชเทวี อัครมเหสีองค์ที่ ๒ 
พระองค์ ก็คือสมเด็จย่าของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ในหลวงรัชกาล ๙ ในปัจจุบัน ต่อมาได้เลื่อนพระยศเป็น สมเด็จพระศรีสวรินทราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า สิ้นพระชนม์เมื่อ วันจันทร์ ที่ ๑๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๙๙ มีพระชนมายุ ๙๓ พรรษา 

๓. สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ 
ทรงเป็นพระชนนีใน พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้า เจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ พระองค์ประสูติเมื่อวันพฤหัสบดี ที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๖ สิ้นพระชนม์เมื่อ วันพุธที่ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖๒ มีพระชนมายุ ๕๖ ปี 

สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ
พระองค์ทรงได้รับพระราชหฤทัยให้ดำรงตำแหน่งเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ในช่วงที่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จประพาสยุโรปเป็นครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๔ ๐ 

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ .....

ความล้ำลึกในพระปรีชาสามารถในด้านวรรณกรรม พระองค์ก็ทรงเป็นได้ทั้ง กวี และ นักประพันธ์ ที่มีความสามารถอย่างลึกซึ้งทีเดียว การแต่งโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน หรือ ร้อยแก้ว ร้อยกรอง บทละคร ทั้งที่พระองค์ทรงมีภารกิจอยู่มากมาย แต่ก็ด้วยพระวิริยะอุตสาหะ ทรงสนพระทัยเป็นอย่างยิ่ง ดั่งที่ปรากฏผลงานเป็นที่ประจักษ์มีมากกว่า ๓๐ เรื่อง ซึ่งก็มีบางเรื่องที่มีความหนาถึงกว่า ๕๐๐ หน้าก็มี ดังบางพระราชนิพนธ์ตอนหนึ่งของพระองค์ ..... 


๏ ๏ ๏ ความรู้ คู่เปรียบด้วย กำลังกายเฮย 
สุจริต คือเกราะบัง ศาสตร์พ้อง 
ปัญญา ประดุจดัง อาวุธ 
คุมสติ ต่างโล่ป้อง อาจแกล้ว กลางสนาม ..... ฯลฯ 

พระปิยมหาราช ทรงเป็นกวีเอก ..... 
ชึ่งมีผลงานพระราชนิพนธ์ ทั้งร้อยแก้วและร้อยกรอง 

• ประเภทร้อยแก้ว 
- พระราชพิธีสิบสองเดือน 
- ไกลบ้าน 
- พระราชวิจารณ์ 

• ประเภทกวีนิพนธ์ หรือ ร้อยกรอง
- ลิลิตนิทราชาคริต 
- บทละครเรื่องเงาะป่า 
- โคลงสุภาษิต 
- สุภาษิตนฤทุมนาการ 
- นิราศพระแท่นดงรัง 
- กาพย์เห่เรือ และเห่ชมนก เห่ชมนาง 

สมเด็จพระราชปิตุจฉา 
เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรฯ 

ทรงเป็นพระราชธิดา .....
ใน สมเด็จพระศรีสวรินทราบรมราชเทวีพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า 
และ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 

เสด็จประพาสต้น กำแพงเพชร ..... 
กรมหลวงดำรงราชานุภาพ ทรงกรรเชียงเรือ 

ในภาพ เป็นภาพเขียน ..... 
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงประกาศเลิกทาสในโดมพระที่นั่งอนันตสมาคม 


การเลิกทาส ... เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงบริหารราชการแผ่นดินโดยสิทธิ์ขาด นับตั้งแต่ปี ๒๔๑๖ เป็นต้นมา พระองค์ทรงมีพระราชประสงค์ที่จะทำนุบำรุงบ้านเมืองให้เจริญยิ่งขึ้นไปและให้ประชาราษฎร์ได้อยู่เย็นเป็นสุขถ้วนหน้ากัน โดยทรงยึดหลักว่า ธรรมเนียมใดเป็นการเจริญมีคุณประโยชน์เป็นยุติธรรมแล้ว ก็ทรงทำนุบำรุงให้วัฒนาการยิ่งขึ้นไป ธรรมเนียมใดไม่เป็นการเจริญแก่ประชาชน ไม่เป็นคุณประโยชน์ ไม่เป็นการยุติธรรมก็ทรงเลิกเสีย นั่นคือ ... การเลิกทาส 

ได้ทรงพิจารณาที่จะเลิกทาสด้วยการลดราคาค่าทาสลง จำนวนทาสค่อยลดลงโดยลำดับจนหมดไปทั้งพระราชอาณาเขต ทรงใช้วิธีการอย่างละมุนละม่อมในการเลิกทาส มิให้ทั้งนายและตัวทาสเองได้รับผลเสียและไม่พึงพอใจ ทรงดำเนินการเลิกทาสอย่างค่อยเป็นค่อยไป โดยเริ่มตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๑๗ จนกระทั่งปี พ.ศ. ๒๔๔๘ จึงเลิกระบบทาสได้สำเร็จลุล่วง และ ได้ออกเป็นพระราชบัญญัติทาส รศ. ๑๒๘ หรือ พ.ศ. ๒๔๔๘ 

ประชาชนส่วนใหญ่เล่นการพนันจนมีการซื้อขายทาส .....
การเลิกทาส เป็นเครื่องชี้ให้เห็นว่าพระองค์ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ผู้ทรงคุณธรรมอันประเสริฐ ทรงพระอุตสาหะจัดการในเรื่องนี้ เป็นเวลานานกว่าสามสิบปี จนบรรลุผลสมดังพระราชประสงค์ โดยมิได้ทรงท้อถอย ทรงรอบคอบ เห็นการณ์ไกลเป็นเลิศ พระองค์ทรงดำเนินการได้เรียบร้อย โดยมิได้เสียเลือดเนื้อ หรือ เกิดการเดือดร้อนประการใด เยี่ยงการเลิกทาสในนานาประเทศ พระมหากรุณาธิคุณอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ ย่อมยังประโยชน์ให้แก่ชาวไทยและประเทศชาติเป็นอเนกประการ

ทรงฉายภาพนี้ ณ รานโรเบิรต์ เลนซ์ ..... 
ต่อมาฝรั่ง นำภาพพระบรมฉายาลักษณ์นี้ 
ไปวาดลงในหนังสือพิมพ์ เลอ เปอติ จูร์นาล ฉบับวันที่ ๑๙ กันยายน ๒๔๔๐ 

ภาพดุษฎีบัณฑิต .....
ฉลองพระองค์ชุดครุย ดอกเตอร์ออฟลอร์ 


การพัฒนาระบบเศรษฐกิจ ..... 
งานพัฒนาของ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้านเศรษฐกิจนั้น ทรงเน้นไปที่โครงสร้างพื้นฐานอันได้แก่ การสร้างทางรถไฟ การสร้างถนน การขุดคูคลอง รวมทั้งการชลประทานอื่นๆ เช่นการสร้างประตูระบายน้ำ เขื่อน ฝายทดน้ำทั้งในราชธานีและหัวเมือง เพื่อเปิดพื้นที่นาให้กว้างขวางเพิ่มความอุดมสมบูรณ์แก่ผืนดิน ซึ่งหมายถึงจำนวนผลผลิตที่เพิ่มพูนตามมาด้วย 

การจัดการคมนาคมดังกล่าว จึงเป็นทั้งการอำนวยความสะดวกในการสัญจรไปมา และการติดต่อค้าขาย นำทรัพยากรธรรมชาติและผลผลิตจากแหล่งต่างๆ มาสู่ตลาดได้สะดวกและรวดเร็วยิ่งขึ้น นอกจากจะมีผลโดยตรงต่อสภาพชีวิตความเป็นอยู่ประจำวันแล้วยังมีผลต่อเศรษฐกิจอันเป็นปัจจัยยิ่งของการพัฒนาหรือปฏิรูปบ้านเมืองในด้านต่างๆ 

คทาจอมทัพไทย 

ในภาพ ..... 
โรงพยาบาลศิริราชสมัยแรกตั้ง พ. ศ. ๒๔๓๑ 

ในภาพ ..... 
โรงเรียนแพทย์เริ่มแรก พ.ศ. ๒๔๓๓

ในปีพ.ศ. ๒๔๒๔ .เกิดอหิวาตกโรคครั้งใหญ่ ..... 
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณา 
โปรดเกล้าฯ ขอแรงพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการให้จัดตั้ง ... โรงรักษาไข้ 
ขึ้นในที่ต่างๆ ชั่วคราว โรงพยาบาลเหล่านั้นได้จัดตั้งขึ้นในที่ชุมชน ถึง ๔๘ แห่ง

ในภาพ ..... 
ที่รักษาคนไข้ ถนนเจริญกรุง 

ในเรื่องยารักษาโรคนั้น โปรดให้หมอหลวงประชุมคิดยาขึ้น ๘ ขนาน สำหรับใช้รักษาโรคที่ราษฎรมักจะเป็นกันอยู่บ่อยๆ เช่น ปวดหัว ปวดท้อง เรียกว่า ยาโอสถสภา สำหรับแจกจ่ายแก่ราษฎรและจำหน่ายที่โอสถศาลาราคาถูกด้วย

ในภาพ ..... 
การปลูกฝีไข้ทรพิษ จังหวัดร้อยเอ็ด 

เรื่องสำคัญอีกประการหนึ่งที่ได้ทรงจัดทำขึ้นคือ กฏหมายลงโทษผู้กระทำผิดเกี่ยวกับการอนามัยของประชาชน เช่น ความผิดในการปลอมปนเครื่องอาหาร เครื่องยา การทิ้งของโสโครกในเขตชุมชน การขายสุราให้แก่เด็กอายุต่ำกว่า ๑๔ ปี และ 

พระองค์ยังทรงได้ดำริว่า ... จำพวกยาเสพติดให้โทษทั้งหลาย ย่อมนำความเสื่อมโทรมมาสู่ร่างกาย และกลายเป็นโรคได้ จึงได้ทรงออกประกาศห้ามการสูบฝิ่น และการผสมฝิ่นเป็นยาในพระราชอาณาจักร ออกพระราชบัญญัติกำหนดโทษผู้ทำฝิ่นเถื่อน และในที่สุดได้ทรงยกเลิกโรงฝิ่นในกรุงเทพฯ กว่า ๕๐๐ โรง ในพ.ศ. ๒๔๕๓ ซึ่งเป็นปีสุดท้ายในรัชสมัยของพระองค์ 

การจัดการคมนาคม ..... 
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยุ่หัว ทรงมีพระราชวินิจฉัยเห็นว่า การคมนาคมเป็นหัวใจสำคัญของการพัฒนาประเทศทั้งในด้านการปกครอง เศรษฐกิจและสังคม โดยเฉพาะอย่างยิ่งการคมนาคมจะช่วยกระชับการปกครองหัวเมืองเข้ามาสู่เมืองหลวง เพื่อความสะดวกและรวดเร็วในการเดินทางและการประกอบธุรกิจ ทรงเล็งเห็นแบบอย่างความเจริญด้านการคมนาคมของนานาอารยประเทศ ที่พระองค์ทรงเสด็จพระราชดำเนินเยือน 

สาเหตุสำคัญที่สุด ในการปรับปรุงการคมนาคมให้ทันสมัยตามแบบอารยประเทศก็คือ ความจำเป็นที่จะต้องรักษาเอกราชและอธิปไตยของประเทศ ซึ่งทำให้รัฐบาลต้องดำเนินนโยบายรวบรัดความเจริญ คือการเร่งปรับปรุงประเทศให้เจริญตามแบบตะวันตกในด้านต่างๆ เท่าที่จะทำได้ 

ถนนราชดำเนินนอก เริ่มสร้าง พ.ศ. ๒๔๔๒ ต่อมามีการสร้างถนนราชดำเนินกลาง และถนนราชดำเนินในตามลำดับ กำหนดแบบเหมือนกันตลอดสายคือ มีทางรถวิ่ง ๓ สาย แต่ละสายมีทางปลูกต้นไม้ร่มรื่น มีทางเดินเท้า และ มีท่อน้ำ ถนนลาดปูอิฐตลอด เป็นการสร้างเลียนแบบถนนในยุโรป เสด็จฯ ทรงเปิดเนื่องในพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา พ.ศ. ๒๔๔๗ 

การจัดการคมนาคมในรัชกาลนี้ รัฐบาลได้นำเอาเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ามาใช้ด้วย เช่นนำเครื่องจักรมาใช้ในการทำถนน ขุดคลอง ฯลฯ แทนการใช้แรงงานคนกับสัตว์แต่เพียงอย่างเดียวดังสมัยก่อน ทรงยกเลิกวิธีเกณฑ์แรงงานคนมาทำงานโยธาโดยไม่ได้รับเงินตอบแทนมาเป็นการจ้างแรงงาน 

การปรับปรุงการคมนาคมในรัชกาลนี้ อาจแบ่งออกได้สองประเภทคือ ..... 

ทางน้ำ ... ได้แก่ การขุดและซ่อมแซมคูคลองต่างๆ 
และ ที่พิเศษกว่าก่อนๆ คือ การทำประตูระบายน้ำ เขื่อนกั้นน้ำและเขื่อนกันตลิ่งพัง 

ทางบก ... ได้แก่การสร้างถนน สะพาน ทางรถราง รถไฟ 
และการสั่งยานพาหนะต่างๆ เข้ามาใช้ในบ้านเมือง เช่น รถยนต์ รถจักรยาน ฯลฯ 

รวมถึง ... 
การเริ่มกิจการคมนาคมสื่อสาร 
ได้แก่ การไปรษณีย์ โทรเลข โทรศัพท์ วิทยุโทรเลข ..... 
ขึ้นในกรุงเทพฯ แล้วจึงขยายไปสู่ชนบท และติดต่อกับต่างประเทศ

กรมไปรษณีย์โทรเลขแห่งแรก

การจัดการสาธารณูปโภค ..... 
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้มีการจัดการด้านสาธารูณปโภคหลายประการ .. โทรเลข .. โทรศัพท์ .. การประปา .. ไฟฟ้า .. การไปรษณีย์ .. ซึ่งล้วนก่อให้เกิดความสะดวกสบายในชีวิตประจำวัน อันนับว่าเป็นปัจจัยสำคัญในการพัฒนาเศรษฐกิจ ของการพัฒนาคุณภาพชีวิตบ้านเมืองด้วยในขณะเดียวกัน 

บุรุษไปรษณีย์ พ.ศ. ๒๔๓๕ 

บุรุษไปรษณีย์ส่งจดหมายชาวบ้าน 

ภายในที่ทำการโทรเลขในอดีต ..... 
พนักงานโทรเลขนั่งประจำโต๊ะ ซึ่งมีป้ายชื่อแหล่งที่จะโทรเลขติดต่อ 

โทรศัพท์สมัยรัชกาลที่ ๕ 

ห้างกิมฮั้วเฮง ..... 
ถนนเจริญกรุง ย่านเศรษฐกิจ 

พิธีเปิดการเดินรถรางในสมัน รัชกาลที่ ๕ ..... 
รถราง แต่เดิมรถรางใช้ม้าลากเช่นเดียวกับรถม้า ครั้นเมื่อมีไฟฟ้าใช้แล้ว จึงได้มีบริษัทต่างประเทศเข้ามาขอพระบรมราชานุญาตเดินรถรางขึ้นในพระนคร ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ได้พระราชทานสัมปทานให้เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๐ การเดินรถรางได้กระทำเป็นครั้งแรก เมื่อวันที่ ๒๒ กันยายน ๒๔๓๑ นับเป็นครั้งแรกของประเทศไทย และในทวีปเอเซียด้วย 

ปรากฏว่ารถรางที่ใช้เดินด้วยไฟฟานี้ ประชาชนเห็นเป็นของแปลกประหลาดมาก และไม่นิยมขึ้น ด้วยกลัวว่าจะถูกไฟฟ้าดูด ฝรั่งและเจ้านายไทยต้องขึ้นให้ดูเป็นตัวอย่างว่าไม่มีอันตราย จึงค่อยมีผู้ขึ้นตาม ต่อมาได้มีการเดินรถรางในพระนครอีกหลายสาย อย่างไรก็ตาม เนื่องจากสภาพถนนหนทางและยวดยานพาหนะต่างๆ ได้รับการพัฒนาให้มีประสิทธิภาพดีขึ้นมาก ในสมัยหลังๆ รถรางซึ่งต้องเดินตามรางและเคลื่อนไปอย่างช้าๆ จึงไม่มีความเหมาะสมกับสภาพการณ์ ดังนั้น รัฐบาลจึงได้ยุบเลิกกิจการรถรางเมื่อวันที่ ๑ ตุลาคม ๒๕๑๑

รถยนต์ ... เมื่อแรกมีในสมัยรัชกาลที่ ๕ ในปี พ.ศ. ๒๔๔๗ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ เสด็จกลับจากยุโรป ได้ทรงนำรถเก๋ง ยี่ห้อเมอร์เซเดเด๊สเคมเล่อร์ของเยอรมนี มาถวายสมเด็จพระบรมชนกนาถ เป็นรถยนต์พระที่นั่งคันแรก ทรงพอพระราชหฤทัยมาก จึงโปรดเกล้าให้กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์สั่งซื้อรถยนต์ เข้ามาเพื่อพระราชทานแด่พระบรมวงศานุวงศ์และเสนาบดี เนื่องในวันเฉลิมพระชนม์พรรษา เพื่อใช้เป็นประโยชน์แก่แผ่นดินต่อไป นอกจากเจ้านายและขุนนางผู้ใหญ่แล้ว ผู้มีเงินก็นิยมใช้รถยนต์ เพราะสะดวกสบายรวดเร็ว และแสดงความความภูมิฐานของตนอีกด้วย 

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว .....
ทรงมีพระราชดำริให้จัดงานประชุมรถมอเตอร์คาร์ ณ วังสวนดุสิต พ.ศ. ๒๔๕๑

ถนนเจริญกรุงด้านประตูสามยอด 

ถนนเยาวราชตรงสะพานเฉลิมเวียง ๔๖ 
ใช้เวลาก่อสร้างตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๓๔ - ๒๔๔๓ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ 

สะพานหัน ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ..... 
มีลักษณะตามชื่อ คือ ปลายสะพานด้านหนึ่งหันได้ โดยอีกด้านหนึ่งมีก้อนหินถ่วง เพื่อป้องกันสะพานเคลื่อนไหวเวลามีคนเดิน เมื่อมีเรือใหญ่หรือเรือมีเสากระโดงจะผ่านสะพานก็หันไม้กระดานไปด้านหนึ่งเมื่อเรือผ่านไปแล้วจึงหันปลายสะพานกลับดังเดิม 

สะพานผ่านพิภพลีลา ..... 
เป็นสะพานที่สร้างขึ้น เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๔๕ ทรงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเพื่อเชื่อมถนนราชดำเนินในและถนนราชดำเนินกลาง เสด้จฯ ทรงเปิดสะพานนี้ เนื่องในพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๗

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างถนนเยาวราชขึ้นเมื่อ พ.ศ.๒๔๓๔ ปีเดียวกันได้โปรดให้สร้างถนนราชดำเนิน ซึ่งถือว่าเป็นงานวางผังเมืองชิ้นเอกที่คนไทยรู้จักกันแพร่หลาย นับเป็นถนนที่สวยงามเชิดหน้าชูตาพระนครเป็นอย่างยิ่ง และเพื่อให้รับกับถนนราชดำเนิน 

พระองค์ได้โปรดให้ตกแต่งขยายบริเวณท้องสนามหลวงออกไปเป็นรูปวงรีและปลูกต้นมะขามรอบสนามหลวงด้วย ถนนสายอื่นๆ ที่โปรดให้สร้าง และปฏิสังขรณ์ คือ ถนนบำรุงเมือง เจริญกรุง วังบูรพา อุณากรรณ และถนนดินสอ นอกจากนี้ยังทรงโปรดเกล้าฯให้สร้างสะพานสำคัญๆ เช่น สะพานผ่านพิภพลีลา ผ่านฟ้าลีลาศ มัฆวานรังสรรค์ และเทวกรรมรังรักษ์ เป็นต้น 

ในวันเฉลิมพระชนมพรรษาแต่ละปีก็โปรดพระราชทานเงินสร้างสะพาน สะพานดังกล่าวจะมีคำว่าเฉลิมนำหน้า และมีเลขอยู่ท้าย อันหมายถึงพระชนมายุในปีนั้นๆ สะพานแรกที่โปรดให้สร้างคือ สะพานเฉลิมศรี๔๒ และยังมีสะพานอื่นๆ เช่นสะพานเฉลิมเผ่า ๔๔ เฉลิมโลก และเฉลิมภาพ เป็นต้น ทรงพระอุตสาหะพระราชทานพระราชทรัพย์สร้างกว่า ๑๐ สะพาน

การก่อสร้างสะพานรถไฟผ่านบริเวณทุรกันดารในสมัยก่อน .....
งานพัฒนาด้านการคมนาคมที่สำคัญที่สุดในรัชสมัยของพระองค์คือ การสร้างทางรถไฟ ซึ่งอาจกล่าวได้ว่าเกี่ยวกับความมั่นคงปลอดภัยของประเทศอยู่มาก แรกทีเดียวทรงตระหนักถึงความสำคัญของการรถไฟ เพราะว่าขณะนั้นอังกฤษกำลังพยายามทำทางรถไฟจากพม่าเข้ามาสู่ด้านทิศตะวันตกของจีน และฝรั่งเศสกำลังขยายอิทธิพลเข้าแทรกแซงทางพรมแดนด้านตะวันออก 

สาเหตุสำคัญ ๒ ประการนี้ จึงทำให้พระองค์ตัดสินพระทัยสร้างทางสายยุทธศาสตร์ขึ้น นั่นคือ ทางรถไฟสายกรุงเทพฯ ถึงนครราชสีมาด้วยวัตถุประสงค์สำคัญคือ เพื่อขัดขวางความพยายามของฝรั่งเศสที่จะล่วงล้ำดินแดนภาคตะวันออกและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย เมื่อวันที่ ๑ มีนาคม ๒๔๓๓ 

ขบวนรถไฟเมื่อแรกมีในประเทศ ..... 
นอกจากนี้พระองค์ยังได้ทรงพระราชทานพระบรมราชานุญาต 
ให้บริษัทวิสาหกิจส่วนบุคคล สร้างทางรถไฟขึ้นหลายสาย 
เช่น สายกรุงเทพฯ-ปากน้ำ .. สายธนบุรี-ท่าจีน .. สายพระบาท-สระบุรี เป็นต้น

การปลูกข้าว ..... 

เนื่องจากข้าวเป็นพืชเศรษฐกิจที่มีความสำคัญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราโชบาย สนับสนุนส่งเสริมอาชีพการทำนา มีการส่งเสริมการเปิดที่นาใหม่โดยไม่เก็บค่านาใน ๓ ปีแรก โปรดให้คัดเลือกข้าวพันธุ์ดี จากภายในและภายนอกประเทศมาส่งเสริมและแนะนำให้ราษฎรได้ปลูก 

โปรดเกล้าฯ ให้มีการประกวดพันธุ์ข้าวขึ้นเป็นครั้งแรก เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๐ ที่เมืองธัญญบุรี และยังทรงให้มีการประกาศให้ราษฎรทราบเกี่ยวกับปริมาณน้ำฝน ทรงเสด็จไปทอดพระเนตรผลการทำนาที่ท้องสนามหลวงและในหัวเมือง โปรดให้มีการจดสถิติ และทำรายงานน้ำฝนและราคาข้าวให้ทรงทราบทุกเดือน

การปลูกข้าว จากพระราโชบายและความสนพระราชหฤทัย ในเรื่องการทะนุบำรุงการทำนานี้ มีผลทำให้ข้าวมีราคาสูงขึ้น ราษฎรหันมาทำนาเพื่อการค้าเป็นล่ำเป็นสัน และรายได้จากข้าวเป็นสินค้าออกที่ทวีมากขึ้น และนับเป็นรายได้สำคัญของประเทศ นอกจากข้าวแล้วยังมีสินค้าสำคัญ คือ ดีบุก ไม้สัก และยางพารา แล้วยังทรงส่งเสริมการป่าไม้ ทรงตั้งกรมป่าไม้ ในปีพ.ศ. ๒๔๓๙ เพื่อควบคุมดูแลรักษาป่า ออกกฎหมายห้ามเอกชนตัดไม้สัก และให้มีการปลูกสวนสักเป็นการทดลองขึ้นที่จังหวัดแพร่ และโปรดให้มีการจัดการสัมปทานป่าไม้ในภาคเหนือ เพื่อดำเนินการในเรื่องธุรกิจป่าไม้ 

ภาพบริเวณภายในอู่ต่อเรือบางกอกด๊อก หรือ Bangkok Dock Co.Ltd ..... 
ซึ่งเป็นบริษัทจำหน่ายเครื่องยนต์ที่ใหญ่ที่สุดในสมัยรัชกาลที่ ๕ และดำเนินกิจการอู่ต่อเรือด้วย 

ในส่วนของอาชีพการทำเหมือง ได้ทรงตั้งกรมโลหกิจและภูมิวิทยา ในพ.ศ. ๒๔๓๔ เพื่อทำหน้าที่สำรวจแหล่งแร่ตามหัวเมือง มีการตราพระราชบัญญัติการทำเหมืองแร่และนำไปใช้ในมณฑลภูเก็ตเป็นแห่งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๔ และ ในปีเดียวกันทรงตั้งกรมช่างไหม เพื่อส่งเสริมและปรับปรุงการเลี้ยงไหมให้มีปริมาณและคุณภาพดียิ่งขึ้น ว่าจ้างชาวญี่ปุ่นมาช่วยปลูกสร้างสวนหม่อน ตั้งสถานีทดลองเลี้ยงไหม ตั้งโรงเรียนการเลี้ยงไหมที่ศาลาแดง จ.พระนคร ต่อมากรมช่างไหมเปลี่ยนไปเป็นกรมเพาะปลูกและกรมกสิกรรม ขยายหน้าที่ให้กว้างขวางออกไปถึงการส่งเสริมการปลูกพืชต่างๆ มียาสูบ ฝ้าย ตลอดจนการผสมและบำรุงพันธุ์ปศุสัตว์ โปรดเกล้าฯ ให้มีการแสดงกสิกรรมและพาณิชยกรรมขึ้นเป็นครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ.๒๔๕๓ 

ในปี พ.ศ. ๒๔๑๖ พระองค์ทรงโปรดให้ตั้งหน่วยงานคล้ายกรมอุทกศาสตร์ขึ้น ในครั้งนี้เรียกชื่อว่า กรมแผนที่ สังกัดกรมยุทธศึกษาทหารเรือ มีหน้าที่ทำแผนที่ชายฝั่ง สำรวจหินใต้น้ำ แล้ววางทุ่นไว้เป็นสำคัญ ตลอดจนสร้างกระโจมไฟ ทั้งนี้เพื่อประโยชน์แก่เรือสินค้า และเรือโดยสารซึ่งเพิ่มมากขึ้น ล้วนแต่เป็นพระราชกรณียกิจที่ปูพื้นฐานส่งเสริมเศรษฐกิจและการค้าของประเทศให้เจริญรุ่งเรืองมาจนปัจจุบัน 

การเปลี่ยนแปลงประเพณี ..... 
การเปลี่ยนแปลงประเพณีเป็นพระราชกรณียกิจอีกประการหนึ่ง ซึ่งได้ทรงพระราชอุตสาหะที่จะให้บ้านเมืองเจริญตามกาลสมัย การเปลี่ยนแปลงประเพณีไทยบางอย่างเริ่มต้นมาแล้วในรัชกาล ที่ ๔ แต่เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จประพาสต่างประเทศถึง ๒ ครั้ง จึงทรงพระปรีชาสามารถในการดัดแปลงแก้ไขประเพณีเพิ่มขึ้นอีกหลายประการ

ภาพถ่าย ..... 
เมื่อครั้งเสด็จประพาสอินเดีย พ.ศ. ๒๔๑๔ 

การแต่งกายแบบตะวันตก ..... 
เมื่อเริ่มแรกของเจ้านายชั้นสูง จะเห็นได้จากแบบการแต่งกายเมื่อครั้งเสด็จประพาสต่างประเทศเป็นครั้งแรกของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือใส่เสื้อแบบฝรั่ง ทั้งชั้นนอกชั้นใน ผูกผ้าผูกคอหรือหูกระต่าย สวมถุงน่องรองเท้า ไว้ผมตัดยาวแล้วหวีเสยหรือหวีแสก ยังคงนุ่งโจงกระเบนผ้าม่วงสีกรมท่า

ประพาสยุโรปครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๔๐ ..... 
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชโอรส 
และ เจ้านายผู้ตามเสด็จ ฉลองพระองค์และทรงเครื่องแต่งกายแบบตะวันตก 
ล้วนทรงพระมาลา และทรงถือธารพระกร แบบนิยมในตะวันตกเวลานั้นด้วย

ภาพถ่ายสตรีสมัยต้นรัชกาลที่ ๕ ..... 
ไว้ ผมทัด ห่มผ้าสไบเฉียง เปรียบเทียบกับ 
การแต่งกายของเจ้านายที่ได้รับอิทธิพลตะวันตกในสมัยต่อมา

ข้าราชการเทศาภิบาล กระทรวงมหาดไทย เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๖ 
ณ พระที่นั่งวโรภาสพิมาน พระราชวังบางปะอิน จ. พระนครศรีอยุธยา 

การปฏิรูปการปกครอง ..... 
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงปฏิรูปการปกครองทั้งในส่วนกลางและส่วนท้องถิ่น ในปีพ.ศ. ๒๔๑๖ ทรงพิจารณาแก้ไขเรื่องการมีผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ 

เรื่องเกี่ยวกับชาวต่างประเทศอันเป็นผลสืบเนื่องจากสนธิสัญญาเบาวริ่ง พระองค์ได้ทรงตั้งสภาที่ปรึกษาราชการแผ่นดินเคาน์ซิลออฟสเตท หรือ Council of State ประกอบด้วยคณะขุนนางบรรดาศักดิ์ชั้นพระยา จำนวน ๑๒ คน ด้วยทรงมีพระราชประสงค์ให้ช่วยกันคิดทะนุบำรุงบ้านเมืองให้เจริญยิ่งขึ้นไป 

ต่อมาได้ทรงตราพระราชบัญญัติประกาศตั้งสภาองคมนตรี หรือ Privy Council คือที่ปรึกษาในพระองค์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๗ หลังจากนั้นได้ทรงตั้งคณะเสนาบดีใหม่ ๑๒ กระทรวง มีฐานะเสมอกัน สำหรับว่าการแต่ละกระทรวง และเลิกตำแหน่งอัครมหาเสนาบดีและจตุสดมภ์ เมื่อวันที่ ๑ เมษายน ๒๔๓๕ เป็นอันว่าการปกครองระบอบเก่าที่เคยใช้เป็นหลักกันมากว่า ๔๐๐ ปี ได้สิ้นสุดลง 

ระหว่างปี พ.ศ. ๒๔๓๕ - ๒๔๕๓ ได้ทรงจัดการปรับปรุงแก้ไขกระทรวงต่างๆ ตลอดจนการปกครองหัวเมืองให้เป็นระเบียบเรียบร้อย โปรดให้จัดตั้งเป็นมณฑลเทศาภิบาลรวม ๑๘ มณฑล มีสมุหเทศาภิบาลทำหน้าที่ควบคุมดูแล ต่อจากนั้นจึงแบ่งออกเป็นจังหวัด อำเภอ ตำบล และหมู่บ้านตามลำดับ 

การประชุมเสนาบดี ณ พระที่นั่งวิมานเมฆ 

ขบวนเสด็จตรวจราชการมณฑลอุดร

ในด้านการปกครองท้องถิ่น ..... 
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้มีการจัดตั้งสุขาภิบาลหัวเมืองขึ้นเป็นแห่งแรกที่ตำบลท่าฉลอม จังหวัดสมุทรสาคร เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๔๘ และ พระราชบัญญัติจัดการสุขาภิบาลตามหัวเมืองต่างๆ พ.ศ. ๒๔๕๐ เพื่อเป็นการชักนำให้ประชาชนได้ทดลองใช้การปกครองแบบเทศบาล เช่นเดียวกับในต่างประเทศ มีข้าราชการส่วนภูมิภาคคือ ผู้ว่าราชการเมือง นายอำเภอ เป็นผู้นำประชาชนในท้องถิ่น ดำเนินการรักษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง จัดบำรุงทางบก ทางน้ำ ท่าเทียบเรือ จัดให้มีแสงสว่าง ด้วยค่าใช้จ่ายจากเงินในท้องถิ่น 

การมีส่วนร่วมของประชาชนต่อกิจการสุขาภิบาล การหารายได้และการดำเนินงาน สะท้อนให้เห็นการกระจายอำนาจไปสู่ท้องถิ่น นับว่าเป็นทรงปลูกฝังลัทธิประชาธิปไตยให้แก่ประชาชนอย่างไม่รู้สึกตัว สุขาภิบาลจึงมีส่วนสำคัญในด้านการบริการชุมชนในท้องถิ่น เพราะเป็นแรงกระตุ้นที่ช่วยให้มีการพัฒนาท้องถิ่น ในรูปแบบที่เหมาะสมยิ่งขึ้น

ในการปฏิรูประบบกฏหมายและการศาล ..... 
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ 
ให้ตั้งกระทรวงยุติธรรมขึ้นในปี พ.ศ. ๒๔๓๗ รับผิดชอบด้านการศาล 
นับเป็นการแยกอำนาจตุลาการออกจากฝ่ายบริหารเป็นครั้งแรก

ภาพถ่าย ..... 
ทหารมหาดเล็ก ภาค ๑ รักษาพระองค์ ปลายสมัยรัชกาลที่ ๕ - ๖ 


การปฏิรูปการทหาร

การจัดการทหารแบบใหม่ ได้ริเริ่มมาตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือ มีการฝึกหัดทหารให้เป็นแบบทหารตะวันตก เช่นมีกองรักษาพระองค์อย่างยุโรป กองทหารหน้า ฯลฯ พราะบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่ห้ว ทรงสืบทอดพระราโชบายนี้จากสมเด็จพระบรมราชชนก และเนื่องจากสถานการณ์ของประเทศเปลี่ยนแปลงไปมาก 

ชาติตะวันตกรุ่งเรืองขึ้นในด้านวิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยีใหม่ ๆ ประกอบกับการเผยแพร่ลัทธิจักรวรรดินิยมของชาติมหาอำนาจตะวันตก ทำให้เกิดความจำเป็นอย่างเร่งด่วนที่จะต้องจัดการปฏิรูปการทหารตามแบบสากล ทั้งในด้านการเกณฑ์คนเป็นทหารอาวุธยุทโธปกรณ์ การฝึกหัด และการจัดสายบังคับบัญชา 

ภาพ..... โรงเรียนนายร้อยทหารบกเป็นสถาบันการศึกษา 
ระดับอุดมศึกษาในรัชกาลที่ ๕ ซึ่งสร้างคนให้มีความรู้ความสามารถในด้านการทหาร 


..... พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่ห้ว ทรงจัดการทหารให้มีระเบียบและประสิทธิภาพยิ่งขึ้นโดยตราพระราชบัญญัติจัดการทหาร พ.ศ. ๒๔๓๐ จัดตั้งกรมยุทธนาธิการ รับผิดชอบในการดำเนินงานและบังคับบัญชากรมทหารบก ทหารเรือ อย่างใหม่ทั้งหมด ให้เป็นระเบียบแบบแผนเดียวกันทุกกรม 

...... ในขณะที่กระทรวงกลาโหมมีหน้าที่เพียงแต่ดูแลหัวเมืองภาคใต้และประเทศราชบนแหลมมลายู และต่อมามีหน้าที่ดูแลภารกิจการทหารเรือและกรมที่เกี่ยวข้องกับกิจการทหารบางกรม นับว่าเป็นการจัดกำลังเป็นกองทัพสำหรับประเทศไว้ตั้งแต่ยามปกติ สืบเนื่องจากวิกฤตการณ์ ร.ศ. ๑๑๒ (พ.ศ.๒๔๓๖) หรือ 

..... กรณี “วิกฤตการณ์ปากน้ำ” มีผลทำให้ไทยต้องทบทวนนโยบายการจัดการทหารใหม่ เพราะตระหนักว่าสมรรถภาพกองทัพไทยไม่เข้มแข็งพอ จึงนำมาสู่นโยบายรวมทหารทั้งหมดเข้าไว้ในกระทรวงเดียวกัน คือกระทรวงกลาโหม 

..... ในส่วนของการเกณฑ์คนเป็นทหารนั้น การดำเนินการต้องประสบปัญหาหลายประการ เนื่องจากความผูกพันในระบบไพร่ ซึ่งเกี่ยวพันกับผลประโยชน์ของบุคคลหลายฝ่าย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องทรงดำเนินการอย่างค่อยเป็นค่อยไป โดยวิธีการผ่อนปรนยกเลิกการเกณฑ์แรงงาน และการสังกัดมูลนาย ตามกรมกองต่าง ๆ 

..... จนในที่สุดมีการประกาศพระราชบัญญัติเกณฑ์ทหารเมื่อ พ.ศ.๒๔๔๘ ในบางมณฑลเพื่อให้ได้ทหารจำนวนมากพอที่จะประจำการและผึกหัดระเบียบวินัยแบบใหม่ และได้ทยอยประกาศใช้พระราชบัญญัติเกณฑ์ทหารนี้ไปทั่วราชอาณาจักร

ภาพการสวนสนามของทหารมหาดเล็ก 


...... นอกจากจะทรงปฏิรูปกองทัพบกให้เป็นที่เรียบร้อยแล้ว ยังทรงเห็นความจำเป็นในการป้องกันประเทศทางน่านน้ำ เหตุการณ์ใน ร.ศ. ๑๑๒ เป็นบทเรียนที่ดียิ่ง สมเด็จพระปิยมหาราชได้ทรงวางรากฐานกองทัพเรือไทย 

..... ทรงปรับปรุงเปลี่ยนแปลงกิจการที่เกี่ยวกับทหารเรือให้ทันสมัยกล่าวคือ จัดกำลังและระเบียบการบังคับบัญชาใหม่ให้รัดกุมขึ้น พระราชทานพระราขวังเดิมให้เป็นโรงเรียนนายเรือ เมื่อวันที่ ๒๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๙ ทรงสร้างเรือรบไว้ป้องกันประเทศหลายลำ เช่น เรือพระที่นั่งเวสาตรี เรือพระที่นั่งมหาจักรี ลำที่ ๑ เรือมูรธาวลิตสวัสดิ์ ลำที่ ๑ เรือรบหลวงสุริยมณฑล ลำที่ ๑ เรือรบหลวงมกุฏราชกุมาร เรือรบหลวงสุครีพครองเมือง

..... พระองค์ยังได้ส่งพระราชโอรสไปทรงศึกษาวิชาการทหารตามแบบอย่างยุโรปอีกหลายพระองค์ เช่น พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นนครไชยศรีสุรเดช ทรงศึกษาวิชาการด้านการทัพบก และได้ทรงเป็นกำลังสำคัญในการจัดระเบียบการกองทัพบกไว้อย่างทันสมัย พระเจ้าลูกยาเธอกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ และพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงสงขลานครินทร์ ทรงศึกษาวิชาการทหารเรือสมัยใหม่ และทรงเป็นกำลังสำคัญในงานของกองทัพเรือเช่นเดียวกัน

ภาพการฝึกแถวของตำรวจในรัชกาลที่ ๕


การจัดการด้านความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน

..... พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยทรงจัดตั้งกรมกองตระเวน และกรมตำรวจภูธรขึ้น เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยทั้งปราบกบถโจรฮ่อ กบถเงี้ยวและกบถผีบุญ จนสงบราบคาบ 

..... ต่อมาได้ทรงขยายอำนาจหน้าที่ของตำรวจนครบาลไปสู่ภูมิภาค โดยเริ่มตั้งกองทหารโปลิศขึ้น เมื่อพ.ศ. ๒๔๑๘ ทำนองเดียวกับของฝรั่งเศส ซึ่งเป็นทหารม้าตระเวณชายแดนแล้วก็เปลี่ยนเป็นกองตระเวณหัวเมืองเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๐ จนถึง พ.ศ. ๒๔๔๐ ทรงยกฐานะเป็นกรมตำรวจภูธร โดยมีตำรวจจ้างเป็นกองพล 

..... จัดตั้งกองตำรวจภูธรในมณฑลปราจีนขึ้นเป็นแห่งแรก และขยายไปยังมณฑลอื่นตามลำดับ ตำรวจนครบาลสังกัดกระทรวงนครบาล ตำรวจภูธรสังกัดกระทรวงมหาดไทย กิจการตำรวจในระยะแรกต้องใช้ฝรั่งเป็นเจ้ากรมและผู้บังคับบัญชาในหัวเมือง และจ้างแขกสิกข์เป็นพลตระเวณ ต่อมาจึงได้วิวัฒนาการฝึกคนไทยเข้าทำการแทน 

รัชกาลที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 

.....พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงประชวร พระวักกะ (ไต) พิการ 

กระทั่งเวลา ๒๔ นาฬิกา ๔๕ นาที ของคืนวันเสาร์ที่ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๕๓ 
พระองค์ก็เสด็จสู่สวรรคต รวมพระชนอายุ ๕๗ พรรษา ทรงเสวยราชย์ ๔๒ ปี 

พระองค์ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ ที่ยิ่งใหญ่ของแผ่นดินสยาม งานสุดคณานับยังทั้งประโยชน์ ความเจริญรุ่งเรือง นำชาติให้เป็นที่ยอมรับของ นานาชาติ พระคุณสุดล้นที่จะพรรณนาจากใจของประชาชนชาวไทยได้หมด พระองค์จึงเป็นที่รักเคารพของคนไทยเสมอมา 

แถลงการณ์การเสด็จสวรรคต 

นับตั้งแต่ วันนี้ จนถึง 3 เดือน ไม่ควรให้โรงรับจำนำ จำนำผ้าดำ และ เครื่องไว้ทุกข์ 

เมื่อคนไทย คนจีน เอาไปจำนำ ควรเหมาเอาว่า 
มันเป็นคนสิ้นคิดเต็มที และ ไม่มีความกตัญญู ต่อผู้มีพระคุณอย่างล้นเกล้า ฯ 
ควรมีโทษอย่างเบาที่สุด ..... ตบหน้าให้หันออกมาจากโรงจำนำ 

คนไทยที่มีอายุนับเป็น พ่อและแม่ คนได้ไซร้ เมื่อเดินไป ณ ที่ใด ไกลจากเคหะสถาน แต่ 2 เส้นขึ้นไป นุ่งห่มฉูดฉาด ในเวลาที่ คนไทยมากโศกเศร้านี้ ต้องจัดว่าคนนั้น ไม่ใช่ไทย เป็นคนเลวหาที่เปรียบมิได้ 

กุลีงานพวกไทยแต่งตัวอย่างใดตามถนนก็ได้ 
ไม่มีใครติ ให้เหมาะแก่หน้าที่ ที่จะต้องกระทำเป็นแล้วกัน 

แต่ควรแสดงความโศกเศร้า ไว้ในใจ 
ไม่ควรชวนกันเล่นตลกคะนอง ร้องเล่นเต้นรำ ในเวลานี้ 

ถ้าใครประพฤติ เขาจะเหมาว่าเป็นบ้า ไม่รู้สำนึก ..... ฯลฯ