คลิป ประเพณีแห่ต้นดอกไม้

ประเพณีแห่ต้นดอกไม้

  บริเวณหมู่บ้านอาฮี ตำบลอาฮี อำเภอท่าลี่ จังหวัดเลย ในก่อนนั้นเคยเป็นที่
ตั้งเมืองตูม มีเจ้าเมือง มีประวัติเล่าขานสืบต่อมาหลายเรื่อง หลักฐานสำคัญที่เหลืออยู่
ในปัจจุบันได้แก่ บริเวณที่ตั้งเมืองตูม พระธาตุมะนาวเดี่ยว พระพุทธรูปปางนาคปรกที่
วัดศิริมงคล เสาหินหลักเขตเมืองที่ศูนย์พัฒนาตำบล นอกจากนี้ยังมีประเพณีซึ่งจะมีทุก
ปีมิได้ขาดอันได้แก่ประเพณีบุญเดือนหก ประเพณีเลี้ยงหอเหนือ หอใต้ และประเพณีสงกรานต์ เป็นต้น

  การแห่ต้นดอกไม้วันสงกรานต์  มีการทำมาตั้งแต่โบราณกาล ชาวบ้านได้
รักษาสืบทอดมาจากคนรุ่นแล้วรุ่นเล่า มีผู้สูงอายุกล่าวว่า การแห่ต้นดอกไม้สนุก
สนานมาก ซึ่งคำว่าต้นนอกจากหมายถึงไม้ยืนต้นโดยทั่วไปแล้ว ชาวอีสานยังหมาย
ถึงกิ่งไม้หรือส่วนของต้นไม้ชนิดต่างๆ ที่นำมาประดับตกแต่งด้วย จตุปัจจัย ข้าวของ
เครื่องใช้ต่างๆ เพื่อนำไปทอดถวายแด่พระสงฆ์ ตามประเพณีของชาวพุทธทั่วไป เช่น
 ต้นกัลปพฤกษ์จะประดับด้วยสิ่งของเครื่องใช้ เงินทอง เสื้อผ้าอาหารรวมทั้งขนมหวาน
 ต้นเทียน ต้นผึ้งก็จะประกอบด้วยขี้ผึ้งเป็นส่วนใหญ่ ส่วนต้นดอกไม้ก็ย่อมประดับ
ประดาด้วยดอกไม้เป็นหลักฉันนั้น

  โดยพื้นฐานทางจิตใจและขนมธรรมเนียมประเพณีแล้ว เมื่อชาวไทยจะแสดง
ความเคารพบูชาต่อบุคคลหรือสิ่งใดก็ตาม จะมีการแสดงออก ๒ วิธี คือ

  ๑. ปฏิบัติบูชา เคารพบูชาด้วยการปฏิบัติตามคำสั่งสอน ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธ
เจ้าทรงสรรเสริญว่าเป็นยอดของการบูชา

  ๒. อามิสบูชา การบูชาด้วยการมอบอามิสสิ่งของให้

  เราจะเห็นได้ชัดจากประเพณีของไทยในการแสดงความเคารพต่อผู้หลักผู้ใหญ่
ครูอาจารย์ ลูกศิษย์ลูกหาจะนำดอกไม้ของหอมเป็นสัญลักษณ์กราบไหว้เสมอ

  พระรัตนตรัย คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์จัดเป็นบรมครูอันสูงสุดของ
ชาวพุทธ นอกจากจะบูชาด้วยการปฏิบัติตามคำสั่งสอนแล้ว การบูชาด้วยดอกไม้ของ
หอมก็ถือปฏิบัติกันเป็นประเพณีตลอดมา

    เมื่อถึงเทศกาลสงกรานต์ ชาวพุทธจะอัญเชิญพระพุทธรูปลงมาจากแท่นที่เคยประดิษฐาน แล้วนำน้ำหอมจากมวลดอกไม้ ที่ถือว่าเป็นสิ่งที่เหมาะสมแล้ว มาสระสรง
พระพุทธรูปที่ตนเองเคารพ กราบไหว้ขอพร เพื่อให้เกิดสิริมงคลต่อตนเองครอบครัว
ตลอดจนสังคม กระนั้นก็ตามอาจมีบางครั้งบางคราวที่ใช้น้ำสาดไปด้วยความคึกคะนอง
สนุกสนาน เป็นการล่วงเกินโดยไม่ตั้งใจ

  เหตุนี้หลังจากเสร็จสิ้นเทศกาลสงกรานต์ ก่อนจะนำพระพุทธรูปกลับขึ้นไปประดิษฐานตามเดิม ชาวบ้านจึงพากันหาดอกไม้ของหอม ธูปเทียนมาขอขมาลาโทษ
เพื่อมิให้เป็นบาปกรรมอัปมงคลติดตัวไปทั้งชาตินี้หรือชาติหน้า โดยนัดหมายกันมา
พร้อมที่วัด นิมนต์พระภิกษุสามเณรมาพร้อมทำพิธีไหว้พระ รับศลี ฟังเทศน์ ถวาย
ดอกไม้จัตตุปัจจัยทำบุญ แล้วจึงพร้อมกันกล่าวคำขอขมาต่อพระรัตนตรัยว่า กาเยนะ
 วาจายะ วะเจตะสาวา...ฯ ดังนี้จบสามครั้งเป็นอันจบพิธ๊

  วิธีทำต้นดอกไม้

  การนำต้นดอกไม้มากราบพระ เมื่อปฏิบัติสะสมเป็นประเพณีติดต่อกันยาว
นานก็กลายมาเป็นการประดิษฐ์เป็นพุ่มไม้ขนาดใหญ่ เรียกว่า ต้นดอกไม้ แล้วช่วยกัน
หาต้นดอกไม้ที่มีอยู่ในท้องถิ่นตามฤดูกาล เช่น ดอกคูณ ดอกจำปา หรือลั่นทม มา
ประดับตกแต่ง แล้วแห่แหนกันครึกครื้น สนุกสนานเพื่อไปถวายหรือบูชาพระที่วัด

  อาจารย์สาร สารทัศนานันท์ กล่าวถึงบุญแห่ดอกไม้ไว้ในหนังสือ ฮีตสิบสอง
คลองสิบสี่ ว่าภายหลังจากวันสงกรานต์ ตามหมู่บ้านบางแห่งมีการแห่ดอกไม้ พิธีการ
ในการแห่ดอกไม้ในเวลากลางวัน ชาวบ้านนำเอาต้นไม้ไผ่มาทำเป็นต้น หุ้มด้วยกาบ
กล้วยหรือหญ้าคา แล้วประดับประดาด้วยใบไม้หรือดอกไม้ เช่น ดอกคูนและใบไม้ป่า
ชนิดอื่นๆ และมีเครื่องไทยทาน เช่น สมุดดินสอ กระดาษ ฝ้าย ไหม ไม้ขีดไฟ ธูปเทียน
 ฯลฯ ประดับประดาอย่างสวยงามเรียกว่า “ต้นดอกไม้” พอตอนเย็นใกล้พลบค่ำก็ทำ
การแห่ นำต้นดอกไม้ไปถวายที่วัด ในขณะแห่ผู้ร่วมจะถือดอกไม้ธูปเทียนไปด้วย การ
แห่ก็ทำอย่างสนุกสนาน มีฆ้องมีกลอนพร้อมดนตรีอื่นๆ ผู้แห่ไปส่วนมากเป็นหนุ่มๆสาวๆ และเด็ก มีผู้เฒ่าผู้แก่บ้าง พอถึงวัดก็แห่รอบวัด ๓ รอบ จึงนำดอกไม้ไปถวายสงฆ์ มีการ
ไหว้พระรับศีล กล่าวคำถวายดอกไม้ และฟังเทศน์ฉลองต้นดอกไม้ด้วย ทำอยู่เช่นนี้
หลายวัน จนถึงราววันเพ็ญเดือนหก คือวันอัญเชิญพระพุทธรูปที่นำมาทรงน้ำ ไป
ประดิษฐ์ไว้ตามเดิม การจัดทำต้นดอกไม้มักจักทำเป็นกลุ่มๆ ในหมู่บ้านหนึ่งมักเปลี่ยน
กลุ่มจัดทำ โดยไม่ซ้ำกันกับผู้เคยทำแล้ว

  การแห่ต้นดอกไม้สมัยก่อน นอกจากทำกันในหมู่บ้านของตนเองแล้ว บาง
แห่งยังมีการแห่ไปถวายในหมู่บ้านอื่น และมีการแห่ไปตอบแทนกันระหว่างหมู่บ้านด้วย
 การแห่ระหว่างหมู่บ้านนิยมทำในเวลากลางวัน โดยขบวนแห่เดินตอนเช้า พอสายราว
ก่อนถวายอาหารเพลก็แห่รอบวัดพอดี และมีพระสงฆ์ในการแห่ไปด้วย เมื่อแห่รอบวัด
 ๓ รอบแล้ว ก็นำต้นดอกไม้พร้อมดอกไม้ธูปเทียนที่ถือไปถวายพระ มีการไหว้พระรับ
ศีล กล่าวคำถวายดอกไม้และฟังเทศน์ดังกล่าวข้างต้น เมื่อเสร็จพิธีก็ถึงเวลาถวายอาหาร
เพลพอดี เมื่อขบวนแห่ต้นดอกไม้หมู่บ้านหนึ่งไปแห่อีกหมู่บ้านบ้านหนึ่ง ชาวบ้านเจ้า
ของวัดจะมาต้อนรับเลี้ยงข้าวปลาอาหาร การทำบุญเช่นนี้ นอกจากจะได้บุญกุศลแล้ว
 ยังเป็นการก่อให้เกิดความรักใคร่สามัคคีของประชาชนในหมู่บ้านเดียวกันและหมู่บ้าน
ใกล้เคียง แต่การแห่ดอกไม้เช่นนี้ นับวันแต่จะมีการทำน้อยลง โดยเฉพาะการแห่ระหว่าง
หมู่บ้านแทบจะไม่มีการจัดทำกันเลย

  ในท้องถิ่นต่างๆของจังหวัดเลยต่างมีประเพณีแห่ต้นดอกไม้กันอยู่ทั่วไป ส่วนที่
ตำบลอาฮี อำเภอท่าลี่ จังหวัดเลย นั้น เมื่อถึงวันสุดท้ายของการเล่นสาดน้ำแห่พระเสร็จ
แล้ว ชาวบ้านจะนัดหมายมาพร้อมกันทำต้นดอกไม้ พวกผู้ชายจะหาไม้ไผ่มาทำโครง
ผู้หญิงจะเป็นฝ่ายทำอาหารหวานคาวมาเลี้ยงกัน ส่วนเด็กหนุ่มสาวจะถูกใช้ให้หาตะกร้าภาชนะออกไปหาเก็บดอกไม้ ตามหัวไร่ปลายนา เช่น ดอกคูณ จำปา ซึ่งเป็นโอกาสดีที่
เขาจะได้หยอกล้อใกล้ชิดกัน หากถูกใจอาจได้เป็นคู่ครองต่อไปในอนาคต พอตกค่ำก็นำ
ฆ้อง กลอง ฉิ่ง เกราะหรือขอลอ โปง ที่ใช้แขวนคอสัตว์เลี้ยง บ้างก็เอามาผูกประดับต้นดอกไม้ บ้างก็มาผูกที่เอว เวลาแห่แหนก็รำร่ายส่ายเอวให้ต้นดอกไม้โยกย้ายตามจังหวะ
ที่บรรเลง จะเกิดสำเนียงหลากหลายครึกครื้นยิ่งนัก

  กล่าวได้ว่าจังหวะลีลาโยกส่าย แห่ต้นดอกไม้ของชาวตำบลอาฮีนั้นมีความสวย
งาม โดดเด่น เป็นเอกลักษณ์เฉพาะที่ได้รับการอนุรักษ์สืบทอดติดต่อกันมานานนับร้อยปี
 นับว่าเป็นเสน่ห์อีกอย่างหนึ่งของอำเภอท่าลี่ที่นักท่องเที่ยวน่าที่จะมาเยี่ยมชมให้เห็นถึงวัฒนธรรมและประเพณีซึ่งสืบทอดต่อเนื่องกันมาอย่างยาวนาน

  ว่าที่ ร.ท.อภิชาต  จันทวรรณ

   ปลัดอำเภอท่าลี่

   ๑๗ เมษายน ๒๕๕๕

อ้างอิงข้อมูลจาก

ประเพณีแห่ต้นดอกไม้ ข้าวพันก้อนวันสงกรานต์ โดย รำไพ กาแก้ว